گروه های آموزشی ناحیه یک کرج

   قيام زنگيان در قرن سوم هجري از قيام­هاي گسترده و بلند مدت دوران عباسيان است كه رهبري آن را مردي بنام "علي بن محمد" معروف به "صاحب الزنج" به عهده داشت. كلمه "زنج" معرب "زنگ" است و صاحب الزنج از حيث قيادت و رهبري زنگيان به اين نام خوانده مي‌شد.

   زنگيان غلامان سياهي بودند كه از زنگبار مي‌آمدند و در مقايسه با غلامان سفيد به سختي زندگي می­کردند. كارهاي سخت به آنان واگذار مي‌شد و در تربت و رفاه­شان كوششي به عمل نمي‌آمد. اين بردگان به جهت آنكه از سرزمين زنگبار آورده مي‌شدند زنجي ناميده می­شدند در حومه بصره همواره جمع كثيري از اين بردگان به چشم مي‌خورد كه آنان را سوداگران عرب و غيرعرب براي فروش مي‌آوردند. وجود اين غلامان در آن دوران نشانگر قدرت رجال دولتي و تجار بود به همين جهت كار تجارت برده در آن روزگار چنان مورد توجه بود كه در بغداد و ديگر شهرهاي مهم، محله و بازاري خاص براي داد و ستد بردگان وجود داشت و در بين كاركنان دستگاه عباسي نيز عاملي به نام «قيم الرقيق» بر اعمال و احوال برده فروشان نظارت مي‌كرد.

   در حالي كه از اين بردگان خواسته مي‌شد امور طاقت فرسايي چون زه­كشي شوره‌زارها،  نيزارها و امور مزارع پنبه و نيشكر را انجام دهند، از جهت رشد فرهنگي و فكري چنان در سطوح پايين بودند كه برخي از مورخان معتقدند كه آنان از گوشت مردار و انسان نيز به عنوان غذا استفاده مي‌كرده‌اند.

   شورش زنگيان در شرايطي به وقوع پيوست كه غلامان ترك در دستگاه عباسي در اوج قدرت بودند و خلفاي عباسي را از تخت به زير مي‌كشيدند و خليفه دلخواه خود را به خلافت می­رساندند و كمترين توجهي به شرايط معيشتي اين قشر كه از كمترين‌هاي زندگي محروم بودند نمي‌شد.

   در اين شرايط آشنايي با انديشه‌هاي خوارج كه نويدبخش حق حيات و برخورداري از عدالت اجتماعي و اقتصادي بود زمينه را براي اعلام نارضايتي و شورش مهيا می­كرد.

   گسترش تنگناهاي معيشتي و ازدياد آگاهي‌ها در اثر همجواري با انديشه‌هاي مساوات طلبانه خوارج روز به روز بر نارضايتي بردگان افزود تا آنكه در دورۀ خلافت مهتدي، مردي مشهور به صاحب الزنج با هماهنگي گروه­هاي مختلف بردگان و با نويد رهايي آنان از محنت و رنج آنان را به قيام بر ضد دستگاه خلافت فرا خواند. در مورد اصل و نسب صاحب الزنج وحدت نظر وجود ندارد. طبري دربارۀ نسب وي مي‌نويسد:

   «در نيمه شوال در ناحيه فرات بصره فردي به پا خواست كه مي‌گفت: علي است پسر محمد از اعقاب علي بن ابيطالب.» مسعودي نیز دربارۀ نسب او مي‌نويسد:« وي مدعي بود كه علي بن محمد بن احمد بن عيسي بن زيد بن حسن بن علي بن ابيطالب است. بيشتر كسان مي‌گويند او نسب خاندان ابيطالب را به دروغ به خود بسته بود. وي از مردم ورزنين از روستاهاي ري است و اعمالش بيانگر آن است كه طالبي (علوی) بودنش مشكوك است و عقيده خوارج ازارقه را داشته است.»

   پيش از این تاريخ نيز بردگان سياه در سال 75 ه.ق نزديك فرات قيام كرده بودند که توسط "حجاج بن یوسف ثقفی" سرکوب شدند و همچنین در سال 140 ه.ق در مدینه قیام کردند و حتي والي مدينه را از شهر بيرون كردند ولي سرانجام سركوب شدند.

   در اصل و منشأ نژاد صاحب الزنج وحدت نظر وجود ندارد. برخي او را از اعراب طايفه "عبدالقيس" و برخي ديگر او را ايراني مي‌دانند. در برخي از منابع چون طبري و ابن اثير با القابي چون «خبيث» و «پليد» ياد مي‌شود. بعضي از منابع او را شيعي و علوي تبار قلمداد مي‌كنند. و برخي از منابع معتقدند وي با آنكه دعوي نسب از علي و فاطمه داشت عقايد شيعي نداشت و به مذهب خارجيان متمايل بود.

   در هر صورت قيام او در محدودۀ قيامهاي شيعي جاي نمي‌گيرد چرا كه انگيزۀ اصلي قيام اقتصادي بود نه ايدئولوژيكي و عقيدتي.

  وی در صدد برآمد با قرمطيان و "يعقوب ليث صفار" بر عليه خلافت عباسي متحد شود كه در اين زمينه موقعيتي بدست نياورد. قيام او از سال 255 ه.ق در بصره آغاز شد و به مدت 15 سال دستگاه خلافت عباسي را به خود مشغول كرد طي اين سالها خليفه به علت شورش­هاي يعقوب ليث صفار و مسائل شرق و شمال و شرق ايران قادر به سركوبي صاحب الزنج نشد ولي بعد از فراغت از كار يعقوب ليث مصمم شد تا كار زنگيان را يكسره كند در سال 270 ه.ق در دوران خليفه "معتمد" برادر خليفه "ابواحمد موفق طلحه" مسئول جنگ با زنگيان شد و شخصاً رهبري عمليات نظامي را به عهده گرفت. وي سپاهيان صاحب الزنج را محاصرۀ اقتصادي كرد تا ناتوان شوند، غلات و ارزاق آنان را به آتش كشيد در نتيجه هنگامي كه، با گرسنگي سختي روبرو شدند و نيروي­شان تحليل رفت بسياري از آنان تسليم شدندو صاحب الزنج را رها كردند.

   وي ناگزير با عدۀ معدودي از شهر گريخت اما موفق در صفر 270 ه.ق او را گرفت و سر از تنش جدا كرد و نزد خليفه فرستاد در نتيجه اين قيام طولاني پس از 14 سال در 2 صفر سال 270 هجري پس از چهارده سال و شش ماه با كشته شدن صاحب الزنج از هم پاشيد. پيروزي بر صاحب الزنج از سوي دستگاه خلافت عباسي پيروزي بزرگي شناخته شد و موفق برادر خليفه ملقب به «ناصرالدين ا...» شد.

   زنگيان پس از شكست بي­رحمانه سركوب شدند و بسياري از آنان كشته شدند يا دوباره بصورت برده خانگي درآمدند. هر چند اين قيام به نتيجۀ مطلوب نرسيد اما ديگر مثل گذشته از زنگيان و بردگان بهره­كشي نشد و بهره­برداري از آنان به جاي جنبۀ عمومي جنبۀ خصوصي و خانوادگي داشت.

[1] . ممتحن، حسينعلي؛ نهضت صاحب الزنج، چاپ اول، تهران، دانشگاه شهيد بهشتي، 1366، ص 181- 180.

[2] . زرين كوب، عبدالحسين؛ تاريخ ايران بعد از اسلام، چاپ پنجم، تهران، اميركبير، 1368، ص 473.

[3] . جرجي زيدان، تاريخ تمدن اسلام، ترجمه علي جواهر كلام، چاپ نهم، تهران، اميركبير، 1377، ص 887.

[4] . خضري، سيد احمدرضا؛ تاريخ خلافت عباسي، تهران، سمت، 1378، ص 106.

[5] . طبري، محمد بن جرير؛ تاريخ طبري ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، بنياد فرهنگ ايران، 1354، ج 14، ص 6306.

[6] . مسعودي، ابوالحسن علي بن حسين؛ مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، 1375، علمي فرهنگي، چاپ چهارم، ج 2، ص 595.

[7] . زرين كوب، همان، ص 474.

[8] . علي بيگي، حسين؛ صاحب الزنج، چالشي ديگر در برابر دستگاه خلافت، قم، فصلنامه تاريخ پژوهان، سال سوم شماره 11، 1386، ص 82.

[9] . آژند، يعقوب؛ قيام زنگيان، چاپ اول، تهران، كتاب شكوفه، 1364.

[10] . حسن ابراهيم حسن، تاريخ سياسي اسلام، ترجمه ابوالقاسم پاينده، چاپ نهم، تهران، اساطير، 1382، ج 10، ص 65.

[11] . علي بيگي، حسين، همان، ص 98.

[12] . طقوش، محمد سهيل؛ دولت عباسيان، قم، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1383، ص 204.

[13] . علي بيگي، حسين؛ همان، ص 98.