پتر کبیر ،پدر روسیه نوین
پتر کبیر:
(پتر كبير) امپراتور نامي روسيه، در تابستان سال 1051 هـ . ش به دنيا آمد. در كودكي، تزار روسيه شد و با خواهرش، «سوفي» (نايب السلطنه)، اداره امور را به دست گرفت. در دوران حكومت پتر، بناي روسيه صنعتي نوين گذاشته شد.وي تنها به اعتلاي وضعيت اقتصادي روسيه ميانديشد و براي جان و آزادي اشخاص اهميتي قائل نبود و همين انديشه او را به استبداد كشاند.
تا قرن هجدهم ميلادي، روسيه كشوري كوچك و عقبمانده به حساب ميآمد؛ اما با رهبري مقتدرانه پتر كبير و كاترينكبير، به يكي از قدرتهاي بزرگ اروپا تبديل شد. اين دو فرمانروا، با فتوحات نظامي، برقلمرو خود افزودند و همچنين با تقليد آداب و سنن اروپائيان، سعي در مدرنيزه كردن روسيه نمودند.
همين سياستها در بسياري از موارد آنان را با «باير»ها درگير ساخت. بايرها اعضاي مهم طبقه اشراف در روسيه قديم بودند. آنها نگران از دست دادن موقعيت اجتماعي خود بودند و با اصطلاحات پتر به مخالفت برخاستند؛ اما پتر در اين مبارزه پيروز شد. در سال 1077 و يك روز پس از بازگشت از سفر شانزده ماههاش به اروپاي غربي، امتيازات طبقه بايرها را ملغي كرد.
او بايرها را به پوشيدن لباسهاي غربي و تراشيدن ريش مجبور كرد. در سال 1079، روسيه با سوئد وارد جنگ شد. اين جنگ به «نبرد بزرگ شمال» معروف است و پتر، پس از تحمل چند شكست پياپي، سرانجام پيروز شد و سوئديها را در نبرد«پولتاوا» شكست داد. «استوني» و «ليونيا» وبخشي از «كارهليا» به دست روسيه افتاد و – بدين ترتيب- روسها در كرانه درياي بالتيك به پايگاهي حياتي و راهي عاري از برف و يخ دست يافتند كه دسترس آنان را به اروپاي شمالي ممكن ميساخت.
پتر كبير امپراتوري روسيه را به سوي غرب گسترش داد و در سال 1082، شهر مشهور «سنپترزبورگ» را در ساحل درياي بالتيك بنا نهاد. اين شهر مملو از قصرها و خانههاي اشرافي خاندان سلطنتي و اشراف روس است.
پتر، در سال 1100 نام خود را از فرمانرواي روسيه به امپراتور تغيير داد. او مصمم بود تا روسيه را به كشور مدرن اروپايي مبدل سازد. وي اصلاحات زيادي در فرهنگ روسيه انجام داد. بسيار غربگرا بود و سعي كرد با اصلاحاتش فرهنگ روسيه را با فرهنگ اروپايي مشابه كند. از جمله اصلاحاتش، وارد كردن لباسهاي اروپايي به جاي لباسهاي سنتي روسي و همچنين تراشيدن ريش و صورت به حالت غربي، به جاي ريشهاي بلند روسي بود.
پتر در كشورگشايي نيز بسيار موفق بود. او نيروي دريايي روسيه را براي مقابله با سوئديها(در جنگ بزرگ شمالي) تأسيس كرد. پتر در زمستان سال 1104 درگذشت.
روابط سياسي ايران و روسيه با روي كار آمدن پتر كبير دستخوش تحولات گرديد. مناسبات دو كشور همسايه پيشتر برمبناي مسائل تجاري و مسافرتي بود كه يكباره دگرگون شد. تاريخنگاران وصيتنامهاي را به پتر نسبت ميدهند كه در ماده نهم آن توصيه كرده«نزديك شدن به قسطنطنيه وهند و … نفوذ تا خليج فارس و تضعيف ايران… و پيش روي تا هندوستان كه انبار گنجينههاي جهان است.»
ايران همچون حلقه رابط بين اروپا و آسيا از قرون گذشته مورد توجه اروپائيان بوده است. از زمان پتر كبير دو ويژگي باعث جلب توجه روسيه به ايران شد: نخست دستيابي به آبهاي گرم؛ و دوم رقابت با اروپائيان براي دستيابي برآسيا. اجراي مراحل آغازين وصيتنامه با حمله روسها به ايران و حمله افغانها و تضعيف سلسله صفويه مقارن بود. در نتيجه، شهرهاي شيروان و داغستان و گرگان و باكو و رشت (يعني سراسر شهرهاي مرزي ايران) به دست روسها افتاد. پس از مرگ پتركبير، «انا ايوانوا» (خواهرزادهاش) امپراتريس روسيه شد و، در سال 1111 و طبق معاهده «رشت» با نادرشاه افشار، ايالات ساحلي خزر را به ايران برگرداند. چندي بعد، نادرشاه باكو و دربند را گرفت و بارديگر ضميمه خاك ايران كرد.
در فاصله سالهاي 1114 تا 1118، ارتش روسيه در كريمه نيز نيروهاي عثماني را شكست داد و به درياي سياه دسترسي يافت. در زمان«كاترين دوم»، اجراي اهداف وصيتنامه پتركبير بيشتر مورد توجه قرار گرفت. گرجستان زير چتر حمايتي كاترين دوم رفت و اين بهانهاي شد براي دخالت علني روسها در ايران. «آقامحمدخان قاجار» گرجستان را محاصره و تفليس را تصرف كرد. با اين اقدام، زمينه هاي رويارويي با روسها فراهم آمد و قواي نظامي روسيه هم باكو و قفقاز را محاصره كردند و در داغستان و شيروان اردو زدند. گرجستان (سال 1179) به روسيه ملحق شد. تا 10 سال بعد، روسها بخش اعظم سرزمينهاي قفقاز و باكو را در آن سوي رود ارس در اختيار گرفتند. انعقاد قراردادهاي گلستان و تركمنچاي در ادامه سياستهاي توسعهطلبانه روسيه در ايران روي داد.