رجال و متفکران مشروطه:    شیخ هادی نجم آبادی:    كمتر كسي از رجال مشهور مشروطه را مي توان نام برد كه شاگرد شيخ هادي نجم آبادي و يا با وي در ارتباط نبوده باشد. با هم بخش هايي از تاريخ زندگي او و ارتباطش با مشروطه را كه براي زمان كنوني نيز ارزش بازنگري و توجه دارد ورق مي زنيم. او عالم و بزرگ مردي آزادانديش و يكي از زمينه سازان فكري جنبش مشروطه ايران بود و بر تعقل و انديشه و اعتلاي فرهنگي اين ملت بسيار تاكيد داشت. اگرچه چهار سال پيش از انقلاب مشروطه بدرود حيات گفته، ولي تاثير وي در سران جنبش مشروطه بسيار مشهود است. صريح و بي پرده سخن مي گفت و دولتمردان و درباريان و حتي خود شاه را صريحاً مورد حمله و انتقاد قرار مي داد. وي در دستگاه شرعي خود ذره ا ي تخلف نداشت و به گفته ادوارد براون در كتاب انقلاب ايران در امر قضا مطلقاً فسادناپذير بود. او رعيت و امير را بر روي خاك در كوچه مقابل منزل خود مي نشاند و تعليم آزاديخواهي مي داد و با آنان به بحث و فحص مي گذراند. طبق اسنادي غيرقابل انكار او با سيدجمال الدين اسدآبادي بيدارگر شرق و عامل مهم انقلاب هاي جهاني ارتباط داشت و اخبار و اطلاعات وقايع كشور هاي ديگر به وي مي رسيد. حاج شيخ هادي در كتاب خود تحريرالعقلا بارها از عدالت اجتماعي سرزمين هاي ديگر سخن گفته است و حكومت ايرانيان را نكوهش كرده كه چرا در سيستم حكومتي خود، عدالت اجتماعي را رعايت نكرده اند تا مسلمانان زندگي در كشورهاي ديگر را ترجيح ندهند.      او در سال ۱۲۵۰ ق در روستاي نجم آباد در خانواده اي صنعت گر و زحمتكش به دنيا آمد. دوران نوجواني را در نجف به تحصيل علوم فقهي و مذهبي پرداخت و در سال ۱۲۹۰ به مكه معظمه مشرف شد. وي صاحبان انديشه هاي گوناگون را با روي خوش مي پذيرفت و با آنان ساعت ها به بحث و مشاوره مي پرداخت. در اثبات شهامت سياسي او همين بس كه منزل پناهگاه مقصرين سياسي دولت از قبيل ميرزاحسن رشديه بود. در منزلش دوستان اميركبير را پناه مي داد و خود اميركبير با منزلش رفت و آمد داشت. محمدعلي سياح كه يكي از روشنفكران مخالف دستگاه استبدادي ناصرالدين شاهي بوده و به همين علت چندسالي در تبعيد و حبس گذراند، روابط نزديكي با مرحوم شيخ هادي داشته است. سياح بيست سال از عمر نودساله اش را در خارج از ايران به سير و سياحت و تعليم و تعلم پرداخته است. او در خاطراتش ذكر كرده كه علاقه قلبي به شيخ هادي نجم آبادي پيدا كرده بوده و گاهي به ملاقات او مي رفته. او در خاطراتش شيخ هادي نجم آبادي را در زمره روحانيوني مي شمارد كه با تمدن غربي برخوردي اصولي داشتند. با توجه به همين ديدگاه واقع بينانه اين شيخ هادي است كه براي جبران عقب ماندگي ايران تلاش و حمايت مي كند تا بيمارستان، مدرسه و حمام به شكل جديد ساخته شود و خود باني و بنيانگذار بناي اين قبيل مراكز و موسسات مي شود. حتي زمان هايي خود مانند كارگرها در ساخت آنها كمك مي كند.درباره استعمال دخانيات و مشتقات آن برخلاف نظر بيشتر روحانيون آن زمان كه هيچ گاه استعمال ترياك و افيون و دخانيات را حرام نكرده بودند، او اولين روحاني است كه با نتيجه گيري عقلي از منابع فقهي اعلام حرمت دائمي استعمال دخانيات را كرده است. ناظم الاسلام كرماني كه خود از جمله شاگردان شيخ هادي بوده است در كتاب خود تاريخ بيداري ايرانيان به اين نكته اشاره كرده كه وي در مورد تحريم تنباكو پيام مي فرستد و حاضر است به عنوان اعتراض همراه روحانيون ديگر از تهران خارج شود و به عتبات مهاجرت نمايد. . شيخ هادي و ترور ناصر الدين شاه        اگرچه ميرزا رضاي كرماني پس از مراجعت از استانبول و اقامت در حضرت عبدالعظيم يك مرتبه به تهران آمده و دو شب مهمان مرحوم حاج شيخ بوده و يك تومان هم از ايشان خرجي گرفته، ولي سندي دال بر اينكه او در جريان ترور ناصرالدين شاه بوده و وجود ندارد و ميرزا رضاي كرماني در بازجويي هاي خود نيز اين موضوع را رد كرده ولي پس از فرمان حكم اعدام ميرزارضا در اوايل دوران سلطنت مظفرالدين شاه و موافقت جناحي از روحانيت با اجراي حكم ميرزا تنها كسي كه در ايران شهامت برپايي مراسم مذهبي چهلم فوت براي ميرزارضا مي كند شيخ هادي نجم آبادي است.     شاگردان شيخ هادي نجم آبادي     1- مرحوم سيد محمد طباطبايي: فرزند سيدمحمدصادق يكي از شاگردان او است كه بعدها يكي از رهبران مشروطه خواهي در ايران شد و بدين جهت سخت مورد تكريم و احترام آزادانديشان ايراني واقع شد. اين روحاني برجسته همراه عده زيادي از مردم و بعد از مقدماتي از مبارزه و اعتراض در حرم حضرت عبدالعظيم تحصن كردند كه در واقع زمينه انقلاب مشروطه را فراهم آورد.     2- مرحوم علي اكبر دهخدا: از جوانان آزاده و مشروطه خواه بود كه در دوران جنبش مشروطه خواهي با همكاري ميرزا جهانگير خان صوراسرافيل اقدام به نشر روزنامه صوراسرافيل كرد و با چاپ مقالات طنز آميزي با امضاي دخو به بيداري ايرانيان كمك بسزايي كرد. او كه يكي از افتخارات فرهنگ فارسي است، از شاگردان شيخ بوده است.     او در خاطراتش از شيخ هادي گفته است كه در همسايگي اش بوده و شب هايي ديروقت را به ياد دارد كه براي آب انداختن به انبار از خانه بيرون مي آمده و شيخ هادي را مي ديده كه با يارانش كنار خانه نشسته و سرگرم صحبت و مباحثه هستند. سيماي بزرگان اثر مرتضي مدرسي     3- ناظم الاسلام كرماني: او نيز يكي از شاگردان شيخ هادي است و در كتابش تاريخ بيداري ايرانيان به اين نكته اشاره دارد.     4- ملك المتكلمين: او يكي ديگر از شاگردان شيخ و شهيد راه مشروطه و آزادي ايران بود. وي پس از كودتاي محمد عليشاه قاجار عليه مجلس و مشروطه دستگير شد و در باغشاه تهران به قتل رسيد .برگزيده از حاج شيخ هادي نجم آبادي و مشروطيت تاليف حسن مرسلوند