کاپیتولاسیون در گذر زمان:
چهارم آبان 1343.ش سال روز اعتراض تاریخی حضرت امام خمینی به پذیرش کاپیتولاسیون و 13 آبان سال روز تبعید ایشان به ترکیه است . به همین مناسبت مروری بر آغاز و انجام این معاهده در ایران خواهیم داشت.
کاپیتولاسیون که از واژه ی « kapilation »گرفته شده است، به معنای قراردادهایی است که به موجب آن ها شهروندان یک کشور که به طور موقت در قلمرو دولتی دیگر زندگی می کنند، از نظر امور حقوقی و کیفری ،تابع قوانین کشور خود باشندو آن قوانین را کنسول کشورشان در محل اجرا می کند؛از این رو آن را در فارسی «حق قضاوت کنسولی» نیز نامیده اند.
این گونه قراردادها اغلب بین دولت های آمریکایی و اروپایی با دولت های آسیایی و آفریقایی منعقد می گردید ، زیرا دستگاه -های قضایی کشورهای آسیایی و آفریقایی را برای حمایت شهروندان خود ،دارای صلاحیت و توانایی لازم ،نمی دانستند و بر همین مبنا ،حق قضاوت در باره ی اتباع خود را ،از دستگاه قضایی آن ها سلب می کردند. این عمل ،توهینی آشکار به هویت و تهاجمی ویران گر به استقلال یک کشور محسوب می شود و از بارزترین اقدامات استعماری است ؛ به همین دلیل ایستادکی مردم یک کشور در برابر این قرارداد ننگین ، گویای پویایی هویت مردم آن کشور است.
اگر به گذشته برگردیم ، منشأ کاپیتولاسیون را درسال 1535.م خواهیم یافت . در آن سال پادشاه فرانسه با سلطان عثمانی معاهده ای منعقد کرد که به موجب آن فرانسویان را از قضاوت محاکم ترکها خلاص می کرد ( این معاهده بعدها توسط سلاطین بعدی تکمیل گردید). در کشور ایران نیز از دوره ی شاه عباس صفوی چنین رسم نامبارکی مرسوم گردید؛ شاه عباس (در سال 1033.ق) به طمع گرفتن چند امتیاز از اروپایی ها ، حق کاپیتولاسیون را به بازرگانان کمپانی هند شرقی هلند ، واگذار کرد.
کریم خان زند در سال 1176.ق فر مانی را امضا کرد که در آن ضمن دادن امتیازاتی به انگلیسی ها ، بر این نکته تصریح کرد که تمام دلالان و مأموران کمپانی هند شرقی انگلیس،تابع رأی و قضاوت روسای خود باشند. و به این ترتیب حق کاپیتولاسیون را به آنان واگذار نمود.
فتحعلی شاه قاجار در سال 1215.ق طی امضای پیمانی با کمپانی هند شرقی انگلیس ،تصریح کرد که مجازات هایی که علیه انگلیسی ها در ایران اعمال می شود نباید منجر به قتل یا مجروح شدن آنان منجر گردد و نیز در عهد نامه ی ترکمنچای که بین ایران و روسیه منعقد شد، او پذیرفت که اختلافات اتباع روسیه در خاک ایران ،بنا بر قوانین امپراطوری روسیه و اختالفاتی که با اتباع ایرانی دارند ،تنها در حضور کنسول روسیه رسیدگی شود.
با نظر به این پیشینه ،کشورهایی اسپانیا ،فرانسه، آمریکا ،اتریش ،بلژیک، یونان و ایتالیا نیز طمع کارانه ،معاهداتی را با ایران امضا کردند و از حق کاپیتولاسیون برخوردار شدند.
زیان هایی که با پذیرش کاپیتولاسیون به کشور ایران وارد شد:
1- کشورهای بزرگی مثل انگلستان و روسیه به بهانه ی داشتن حق کاپیتولاسیون ، همیشه در امور داخلی ایران دخالت می کردند و نفوذ خود را گسترش می دادند.
2- اعطای حق کاپیتولاسیون به بیگانگان، موجب سرشکستگی و نزول جایگاه ایران در روابط بین المللی شد.
3- مداخله ی بیگانگان در امور ئاخلی ایران که به بهانه ی داشتن حق کاپیتولاسیون صورت می گرفت، سبب شد که آنها اجازه ی اقداماتی را که باعث بهبودی وضعیت اقتصادی و عمومی ملت ایران می شد، به دولت ایران ندهند.
4- از نظر قضایی نیز معاهدات کاپیتولاسیون ، دستگاه قضایی ایران را فلج و استقلال و آزادی را از قضات سلب می کرد.
احیای مجدد کاپیتولاسیون:
بعد از دوران مشروطه به دلایل عدیده ای معاهدات کاپیتولاسیون به تدریج در ایران فسخ گردید تا آنجا که در آغاز حکومت استعماری محمد رضا پهلوی ، هیچ کشور بیگانه ای در ایران از این حق برخوردار نبود؛ اما در زمان وی این قرارداد دوباره احیا شد.
سفارت آمریکا طی یادداشتی ( در اسفند 1340) از دولت ایران خواست که نظامیان آمریکا در ایران از حق کاپیتولاسیون برخوردار باشند. به دنبال آن ،مذاکرات و مکاتبات متعددی صورت گرفت و سرانجام در 13 مهر 1342 در دولت علم به تصویب رسید . مجلس سنا نیز در مرداد سال 1343 آن را تصویب کرد. در 21 مهر 1343 حسنعلی منصور که بعد از منصور به نخست وزیری رسیده بود ، برای اثبات سرسپردگی اش به دولت آمریکا ،لایحه کاپیتولاسیون را به مجلس شورای ملی برد و به تصویب رساند. لایحه مزبور این بار جامع تر بود و به طور همه جانبه استقلال و فرهنگ ملت ایران را مورد تهاچم قرار می داد.
اعتراض امام خمینی(ره) :
در چهارم آبان ماه 1343 حضرت امام خمینی در نطقی بسیار کوبنده از این جنایت و خیانت عظیم رژیم پهلوی پرده برداشت؛ علاوه بر این ، اعلامیه ای علیه این خیانت بزرگ صادر نمودند که در ذیل بخش هایی از آن را مرور خواهیم نمود:
« آیا ملت ایران ... می داند مجلس به پیشنهاد دولت سند بردگی ایران را امضا کرد؟ اقرار به مستعمره نمودن ایران نمود؟ قلم سیاه کشید بر جمیع مفاخر اسلامی و ملی ما؟ ... امروز که دولت های مستعمره یکی پس از دیگری با شهامت و شجاعت ، خود را از تحت فشار استعمار خارج می کنند و زنجیر های اسارت را پاره می کنند، مجلس مترقی ایران با ادعای سابقه دو هزار و پانصد ساله و با لاف هم ردیف بودن با ممالک مترقی، به ننگین ترین و موهن ترین تصویب نامه ی دولت های بی حیثیت رأی می دهد و ملت شریف ایران را از پست ترین و عقب افتاده ترین ملل به دنیا معرفی می کند... اکنون من اعلام می کنم که این رأی ننگین مجلسین مخالف اسلام و قرآن است و ... هیچ ارزشی نداردو اگر اجنبی ها بخواهند از این رأی کثیف سوء استفاده کنند، تکلیف ملت ایران تعیین خواهد شد... .»
اعتراض مردم و روحانیون شهر های مختلف کشور ، تبعید امام خمینی به ترکیه و ترور حسنعلی منصور از وقایعی هستند که پس از سخنرانی و صدور اعلامیه ی حضرت امام رخ دادند ؛ ولی قرارداد کاپیتولاسیونمثل گذشته در ایران برقرار ماند تا این که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به طور رسمی و برای همیشه آن قانون استعماری و غیر انسانی در ایران ملغی و نابود شد.